1)
Sa-môn Thích Tăng Hựu biên soạn《Xuất Tam Tạng Ký Tập》(ghi chép về việc dịch Tam Tạng), quyển thứ hai, phần 《Mục lục mới tập hợp các kinh, luật, luận》:
“《Kinh Bồ Tát Tạng》 ba quyển, còn gọi là 《Phú-lâu-na vấn》, cũng gọi là 《Đại Bi Tâm》. Hoặc làm hai quyển. … Phía bên phải gồm 35 bộ, tất cả 294 quyển. Vào thời Tấn An Đế, sa-môn người Thiên Trúc là Cưu-ma-la-thập đến Trường An, dịch tại Đại Tự và Tiêu Dao Viên, từ năm thứ ba niên hiệu Hoằng Thỉ của hoàng đế Diêu Hưng nước Hậu Tần (thời kỳ Thập Lục Quốc).”
2)
Sa-môn Pháp Kinh và các vị khác đời Tùy biên soạn
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ nhất, phần 《Mục lục Đại thừa Tu-đa-la Tạng (1) – phần các kinh chỉ có một bản dịch duy nhất》: “《Kinh Bồ Tát Tạng》ba quyển, do La-thập dịch vào năm Hoằng Thỉ đời Hậu Tần.”
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ hai – 《Các kinh biệt sinh》: “《Kinh Đầy Đủ Thiện Căn》một quyển. Phía bên phải của một kinh này dịch từ 《Kinh Bồ Tát Tạng》quyển hạ.”
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ năm – 《Mục lục Đại thừa Tỳ-ni Tạng (2) – phần các luật chỉ có một bản dịch》: “《Kinh Bồ Tát Tạng》một quyển, do sa-môn Tăng-già-bà-la (Sanghapāla) dịch tại Dương Châu vào năm Thiên Giám đời Lương.”
Ghi chú:
(1) Tu-đa-la Tạng = Tạng Kinh
(2) Tỳ-ni Tạng = Tạng Luật
3)
Sa-môn Diên Tông đời Tùy biên soạn
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ nhất, phần 《Đơn bản – Đại thừa kinh đơn bản》: “《Kinh Bồ Tát Tạng》 ba quyển, do La-thập dịch vào năm Hoằng Thỉ đời Hậu Tần.”
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ nhất, phần 《Đơn bản – Đại thừa luật đơn bản》: “《Kinh Bồ Tát Tạng》một quyển, do sa-môn Tăng-già-bà-la dịch tại Dương Châu vào năm Thiên Giám đời Lương.”
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ ba, phần 《Biệt sinh – Đại thừa biệt sinh》: “《Kinh Đầy Đủ Thiện Căn》một quyển. Phía bên phải của một kinh này dịch từ 《Kinh Bồ Tát Tạng》quyển hạ.”
4)
Sa-môn Tĩnh Thái đời Đường biên soạn
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ nhất, phần 《Đơn bản – Đại thừa kinh đơn bản》:
“《Kinh Pháp Cự Đà-la-ni》20 quyển, 300 tờ. Vào năm Đại Nghiệp đời Tùy, do ngài Đạt-ma Cấp-đa dịch tại Thượng Lâm Viên ở Đông Kinh, được tiến hành theo chiếu chỉ của triều đình. (Pháp Cự = Ngọn đuốc của Pháp)
《Kinh Đại Bồ Tát Tạng》 20 quyển, 410 tờ. Vào năm Trinh Quán, do ngài Huyền Trang dịch tại chùa Hoằng Phúc.
《Kinh Bồ Tát Anh Lạc》 12 quyển, 330 tờ. Hoặc 14 quyển. Vào năm Kiến Nguyên đời Tiền Tần, do ngài Trúc Phật Niệm dịch tại Trường An. …
《Kinh Xưng Dương Công Đức Chư Phật》 3 quyển, 55 tờ. Vào năm Hoằng Thỉ đời Hậu Tần, do ngài La-thập dịch.
《Kinh Bồ Tát Tạng》 3 quyển, 61 tờ. Vào năm Hoằng Thỉ đời Hậu Tần, do ngài La-thập dịch.
《Kinh Lực Trang Nghiêm Tam-muội》 3 quyển, 36 tờ. Vào năm Khai Hoàng đời Tùy, do ngài Da-xá dịch.”
《Mục Lục Các Kinh》 quyển thứ nhất, phần 《Đơn bản – Đại thừa luật đơn bản》: “《Kinh Bồ Tát Tạng》 1 quyển, 9 tờ. Vào năm Thiên Giám đời Lương, do sa-môn Tăng-già-bà-la dịch tại Dương Châu.”
Sa-môn Đạo Tuyên ở chùa Tây Minh tại kinh sư đời Đường biên soạn 《Đại Đường Nội Điển Lục》
Sa-môn phiên dịch kinh Thích Tĩnh Mại đời Đường biên soạn 《Cổ Kim Dịch Kinh Đồ Ký》
Sa-môn Minh Thuyên cùng các vị khác ở chùa Phật Thọ Ký, theo chiếu chỉ của Thiên Hậu đời Đường biên soạn 《Đại Chu San Định Chúng Kinh Mục Lục》
5)
Chùa Sùng Phúc, sa-môn Trí Thăng biên soạn
《Khai Nguyên Thích Giáo Lục》, quyển thứ hai, phần《Mục Lục Tổng Quát Các Kinh - Tây Tấn》:
“《Kinh Bồ Tát Tạng》 ba quyển, bản dịch đầu tiên. Xem trong 《Mục Lục Trường Phòng》.”
【Liệt kê vào nhóm thiếu bản gốc trong bản dịch của Pháp Hộ.】
☞ Năm Khai Hoàng thứ mười bảy, học sĩ dịch kinh là Phí Trường Phòng dâng 《Lịch Đại Tam Bảo Ký》, quyển thứ sáu – kinh dịch vào thời Tây Tấn:
“《Kinh Siêu Nhật Minh Tam-muội》 ba quyển, dịch vào tháng Giêng năm Thái Thỉ thứ bảy. Bản dịch đầu tiên. Hoặc hai quyển. Hoặc chỉ gọi là 《Kinh Siêu Nhật Minh》. Xem trong 《Mục Lục của Nhiếp Đạo Chân》.
《Kinh Bồ Tát Tạng》 ba quyển
《Kinh Chư Thần Chú》 ba quyển
《Kinh Bảo Kế Bồ Tát Sở Vấn》 hai quyển, dịch ngày 14 tháng 7 niên hiệu Thái Tây. Đại Tập có một kinh gọi là 《Kinh Bồ Tát Tịnh Hạnh》. Mục lục cũ gọi là 《Kinh Bảo Kế》. Xem trong 《Mục Lục của Nhiếp Đạo Chân》.”
《Khai Nguyên Thích Giáo Lục》, quyển thứ tư – phần 《Mục Lục Tổng Quát Các Kinh - Diêu Tần》:
“《Kinh Bồ Tát Tạng》 ba quyển, còn gọi là 《Kinh Phú-lâu-na Vấn》, cũng gọi là 《Kinh Đại Bi Tâm》. Nay biên tập vào 《Bảo Tích》, thuộc hội thứ mười bảy, tên là 《Hội Phú-lâu-na》. Dịch năm Hoằng Thỉ thứ bảy. Hoặc có hai quyển. Bản dịch thứ hai, cùng bản gốc với bản dịch của Pháp Hộ. Xem trong 《Mục lục Nhị Tần》và 《Mục Lục của Tăng Hựu》.”
【Liệt kê vào nhóm có bản gốc trong bản dịch của Cưu-ma-la-thập.】
《Khai Nguyên Thích Giáo Lục》, quyển thứ sáu – phần《Mục lục Tổng Quát Các Kinh - Lương》:
“《Kinh Bồ Tát Tạng》một quyển.”
【Liệt kê vào nhóm có bản gốc trong bản dịch của Tăng-già-bà-la.】《Khai Nguyên Thích Giáo Lục》, quyển thứ tám – 《Mục lục Tổng Quát Các Kinh - Đại Đường》:
【Liệt kê vào các bản dịch của Huyền Trang.】
“…Khởi dịch 《Kinh Đại Bồ Tát Tạng》. Sa-môn Đạo Tuyên ghi chép, đồng thời chỉnh sửa và sắp xếp câu từ, ý nghĩa. … Và Hoàng đế đọc 《Kinh Bồ Tát Tạng》 do pháp sư dâng lên. Ngài khen ngợi, nên ra chiếu chỉ cho Xuân cung (Đông Cung thái tử) viết lời tựa ở cuối cho kinh.”
Ghi chú:
(3)
筆受 (bút thụ): nghĩa là ghi chép bằng bút, tức người đảm nhiệm việc viết lại văn bản dịch ra giấy theo lời đọc của dịch giả. Đây là vai trò “thư ký” trong nhóm dịch kinh.
證文 (chứng văn): nghĩa là xác nhận văn bản, tức người kiểm chứng, đối chiếu và xác nhận tính chính xác của bản dịch (thường là một vị cao tăng hoặc học giả giám sát).
證義 (chứng nghĩa): Người kiểm tra và xác nhận ý nghĩa của bản dịch, đảm bảo nội dung dịch đúng với nguyên bản, không sai lệch về giáo lý. Họ thường là các cao tăng thông hiểu cả ngôn ngữ gốc (Phạn) và Hán, hoặc ít nhất am tường giáo lý để đối chiếu.
Trong một nhóm dịch kinh thời Đường, cơ cấu thường gồm:
1. Dịch chủ: Người trực tiếp dịch từ Phạn sang Hán (ví dụ: Huyền Trang, Cưu-ma-la-thập).
2. Bút thụ: Người ghi chép theo lời dịch.
3. Chứng nghĩa: Kiểm tra ý nghĩa, đối chiếu với nguyên bản.
4. Chứng văn: Kiểm tra văn phong, xác nhận bản dịch cuối cùng.
《Khai Nguyên Thích Giáo Lục》, quyển thứ mười một – phần 《Mục lục phân loại kinh theo thừa (Đại thừa, Tiểu thừa) và theo tạng (Kinh, Luật, Luận) - Mục lục kinh có bản dịch và có bản gốc - Mục lục Bồ Tát Tam Tạng - Kinh Đại thừa trùng dịch, đơn dịch, hợp dịch (4) - Bộ Bảo Tích》:
“ Mục thứ mười hai: 《Hội Bồ Tát Tạng》 hai mươi quyển
Do Tam Tạng Huyền Trang đời Đại Đường dịch. Trích từ 《Nội Điển Lục》. Sau khi xem xét đối chiếu thấy giống nên biên tập vào chung.
Phía bên phải là bản dịch cũ đời Đường - bản đơn dịch, từ quyển thứ 35 đến 54. bản dịch《Hội Bồ Tát Tạng》này , theo 《Mục Lục Đại Chu》xếp vào nhóm trùng dịch (bản dịch lại), nói rằng: “Cùng bản gốc với ba quyển 《Kinh Bồ Tát Tạng》, chỉ khác bản dịch” – là sự nhầm lẫn rất lớn! Tên gọi tuy giống, nhưng số lượng hoàn toàn khác. Kiểm tra văn nghĩa, lại càng sai biệt. Ba quyển 《Kinh Bồ Tát Tạng》 cũng biên tập vào đây, tức là 《Hội Phú-lâu-na》. Nay sửa cách phân loại cũ, xem là bản đơn dịch. …
Mục thứ mười bảy: 《Hội Phú-lâu-na》 ba quyển
Do Tam Tạng Cưu-ma-la-thập đời Diêu Tần dịch. Đây là bản dịch thứ hai. Sau khi xem xét đối chiếu thấy giống nên biên tập vào chung.
Phía bên phải là bản dịch cũ - trùng dịch (bản dịch lại). Tên gốc là 《Kinh Bồ Tát Tạng》, cũng gọi là 《Kinh Đại Bi Tâm》, cùng bản với 《Kinh Bồ Tát Tạng》do Trúc Pháp Hộ dịch đời Tây Tấn, cùng bản gốc nhưng khác bản dịch. Từ quyển thứ 77 đến 79. Bản dịch đời Tấn bị thiếu bản gốc.”
Ghi chú:
(4)
重譯 trùng dịch: Cùng một kinh nhưng có nhiều bản dịch khác nhau (dịch lặp lại).
單譯 đơn dịch: Kinh chỉ có một bản dịch duy nhất, không có bản khác.
合譯 hợp dịch: Bản dịch kết hợp nhiều bản gốc hoặc nhiều phần (nhiều hội) của một bộ kinh lớn để dịch thành một bản thống nhất (Kinh Đại Bảo Tích, Kinh Đại Tập).
別生 biệt sinh: Kinh phát sinh riêng từ một phần của kinh lớn, hoặc trích xuất từ một hội trong bộ kinh.
《Khai Nguyên Thích Giáo Lục》, quyển thứ mười chín – phần đầu《Nhập Tạng Lục》
《Đại thừa nhập tạng lục - Đại thừa luật》：
“《Kinh Bồ Tát Tạng》một quyển, mười tờ.”
6)
《Đại Chánh Tạng》, tập thứ 11 – 《Bộ Bảo Tích》
Số 310: 《Kinh Đại Bảo Tích》, từ quyển thứ 35 đến quyển thứ 54.
Do Tam Tạng Pháp sư Huyền Trang đời Đại Đường phụng chiếu dịch, 《Hội Bồ Tát Tạng》, hội thứ 12.
《Đại Chánh Tạng》, tập thứ 11 – 《Bộ Bảo Tích》
Số 316: Do Tam Tạng dịch kinh Tây Thiên, chức Triều Tán Đại Phu, Thí Quang Lộc Khanh, Đại Sư truyền dịch Phạn kinh, được ban áo tím, sa-môn thần Pháp Hộ cùng các vị khác phụng chiếu dịch, 《Kinh Phật Thuyết Đại Thừa Bồ Tát Tạng Chánh Pháp》.
《Đại Chánh Tạng》, tập thứ 11 – 《Bộ Bảo Tích》
Số 310: 《Kinh Đại Bảo Tích》, từ quyển thứ 77 đến quyển thứ 79.
Do Tam Tạng Cưu-ma-la-thập đời Hậu Tần dịch, 《Hội Phú-lâu-na》, hội thứ 17.
《Đại Chánh Tạng》, tập thứ 24 – 《Bộ Luật》
Số 1491: Do Tam Tạng Tăng-già-bà-la đời Lương (người gốc Phù Nam) dịch, 《Kinh Bồ Tát Tạng》.
7)
Sa-môn Trí Húc ở Bắc Thiên Mục biên tập
《Duyệt Tạng Tri Tân》 quyển thứ hai – phần 《Kinh Tạng Đại thừa - Bộ Phương Đẳng》, phần một của mục thứ hai 《Kinh Đại Bảo Tích》.
“ 《Hội Bồ Tát Tạng》 thứ mười hai, hai mươi quyển, do Huyền Trang dịch.
《Phẩm Khai Hóa Trưởng Giả》thứ nhất:
Phật ở nước Xá-vệ an cư xong, đi đến nước Ma-kiệt-đà, lên núi Linh Thứu. Năm trăm vị trưởng giả như Hiền Thủ gặp Phật trên đường, tán thán tướng tốt, hỏi nhân duyên xuất gia. Phật đáp: vì quán sát chúng sinh có mười khổ, mười não, mười rừng rậm, mười mũi tên độc, mười ái, mười tà, mười nghiệp bất thiện, mười pháp nhiễm ô, mười thứ trói buộc nên xuất gia. Các trưởng giả nói kệ, nguyện nghe diệu pháp. Phật rộng nói các pháp như căn, trần, uẩn, giới, nhân duyên… đều vô ngã, không thật. Các trưởng giả được pháp nhãn thanh tịnh. Kế đó nói về “Tất cả đều rực cháy” (5), các trưởng giả liền được thọ giới (thọ nhận giới luật), chứng A-la-hán.
(5): chỉ mọi pháp hữu vi trong luân hồi đều như lửa cháy, bị thiêu đốt bởi lửa tham, sân, si.
《Phẩm Kim Tỳ La Thiên Thọ Ký》 thứ hai:
Hộ thành Dược-xoa tên Kim Tỳ La dâng cúng Phật, các thần đều cúng Tăng. Phật thọ ký cho Kim Tỳ La về đạo vô thượng. Kim Tỳ La trang nghiêm đường đi, theo Phật đến núi Linh Thứu. Phật bảo A-nan trải pháp tòa lớn, bảo Mục-kiền-liên tập hợp các Tỳ-kheo – Đại Ca-diếp và các vị – cùng đến pháp hội.
《Phẩm Thí Nghiệm Bồ Tát》 thứ ba:
Xá-lợi-phất hỏi pháp Bồ Tát, Phật đáp về tâm Bồ-đề và đầy đủ tín, dục.
《Phẩm Như Lai Bất Tư Nghị Tính》 thứ tư:
Giảng rõ mười pháp bất khả tư nghị của Như Lai:
- Thân bất tư nghị
- Âm thanh bất tư nghị
- Trí
- Quang
- Giới và các pháp thiền
- Thần thông
- Lực
- Vô úy
- Đại bi
- Pháp bất cộng của Phật (6)
Ghi chú:
(6) pháp công đức chỉ riêng Phật mới có, không chung với các vị Thanh văn, Duyên giác hay Bồ tát.
《Phẩm Tứ Vô Lượng》 thứ năm:
Thuật lại việc quá khứ, Như Lai Đại Uẩn vì thái tử Tinh Tấn Hành mà nói về bốn Ba-la-mật lớn như đại từ,...
《Phẩm Đà-na Ba-la-mật-đa》 thứ sáu:
Giảng rõ 50 hạnh thanh tịnh về bố thí, 30 công đức thù thắng.
陀那 Đà-na = phiên âm từ dāna, bố thí.
《Phẩm Thi Ba-la-mật-đa》 thứ bảy:
Giảng ba hạnh vi diệu của thân, khẩu, ý; mười tâm cực sâu nặng, mười phát tâm; được pháp thắng xứ ở nhân gian và thiên thượng; rồi nói 50 giới thanh tịnh; kể về thời chư Phật quá khứ có Bồ Tát Đắc Niệm thường tu phạm hạnh, thành Phật tên Sa-la Vương; nói Bồ Tát giữ giới thanh tịnh, khởi tưởng cha mẹ đối với chúng sinh, khiển trách, phê phán những sai lầm do tham dục gây ra.
尸波羅密多 Thi Ba-la-mật-đa = phiên âm từ Phạn ngữ Śīla Pāramitā, Giới Ba-la-mật.
《Phẩm Sằn-để Ba-la-mật-đa》 thứ tám:
Giảng rõ nhẫn rốt ráo và nhẫn không rốt ráo.
羼底 Sằn-để = phiên âm từ Phạn ngữ kṣānti, nhẫn nhục.
《Phẩm Tỳ-lê-da Ba-la-mật-đa》 thứ chín:
Giảng mười pháp chướng ngại không nên thuận theo, phải siêng năng tinh tấn thọ trì và tuyên giảng kinh này, cùng ba nghiệp tinh tấn. Nói rõ năm pháp tổn giảm của Bồ Tát tại gia và xuất gia. Tiếp theo, nói về hạnh tinh tấn của đồng tử Luật Nghi trong quá khứ và hạnh tinh tấn của Tỳ-kheo Pháp Hạnh.
毘利耶 Tỳ-lê-da = phiên âm từ Phạn ngữ vīrya, tinh tấn
《Phẩm Tĩnh Lự Ba-la-mật-đa》 (thứ mười):
Giảng Bồ Tát y cứ theo bốn thiền (sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền) để phát sinh năm thông (thần túc, thiên nhãn, thiên nhĩ, tha tâm, túc mạng), vượt hơn hai thừa (Thanh Văn, Duyên Giác), chứng các đại định (Kim Cang Tam-muội, Sư Tử Phấn Tấn Tam-muội, Pháp Hoa Tam-muội).
靜慮 Tĩnh Lự = tĩnh tâm suy xét, là dịch nghĩa từ Phạn ngữ jhāna, phiên âm tiếng Hán của jhāna là 禪那 Thiền-na.
《Phẩm Bát-nhã Ba-la-mật-đa》 thứ mười một:
Trước nói 41 pháp về các tướng hướng về đa văn trí tuệ, các tướng của việc lắng nghe học hỏi, ghi nhớ, hiểu rõ ý nghĩa và thực hành chánh hạnh (ví dụ: lấy lắng nghe học hỏi không mệt mỏi làm tướng, lắng nghe học hỏi chánh nghĩa, chánh pháp, chánh hạnh làm tướng, lắng nghe học hỏi Ba la mật, Bồ Tát tạng làm tướng,...), rồi nói khởi chánh hạnh tướng, rồi nói tác ý như lý và khéo léo (7), như lý chứng nhập, như lý quán. Sau lại rộng nói mười thiện xảo (mười phương tiện khéo léo để thực hành Bát-nhã), nói về diệu tuệ và nghĩa đến bờ kia, rồi nói 50 loại công đức (công đức xưng tán lợi ích của người thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa).
《Phẩm Đại Tự Tại Thiên Thọ Ký》 thứ mười hai:
Kết lại việc Như Lai Đại Uẩn vì đồng tử Tinh Tấn Hành rộng nói bốn vô lượng tâm và sáu độ (sáu ba la mật), lại nói bốn nhiếp pháp nhưng chưa thọ ký Bồ-đề. Sau gặp Phật Bảo Tính, đổi tên là Thiện Huệ Trưởng Giả, vẫn chưa được ký. Lại gặp Phật Phóng Quang, đổi tên là đồng tử Mi-ca-như, rải hoa, bỏ tóc, mới được thọ ký, chứng vô sinh nhẫn – đều là chuyện bản sinh (tiền kiếp) của Phật Thích-ca. Khi ấy, trưởng giả Na-la-đạt-đa phát tâm Đại thừa, cùng vợ con, quyến thuộc, nhạc công và mười ngàn dân trong thành rộng rãi phát khởi cúng dường, lập thệ nguyện Đại thừa. Phật tạo thần thông biến hóa lớn, thọ ký ba thừa và khuyên thọ trì.”
Ghi chú:
(7) tác ý như lý và khéo léo = 如理方便作意 (yoniso-manasikāra): suy xét đúng đắn, hợp lý, có hệ thống, và khéo léo.
